Al enkele jaren denk ik nu na over de relatie tussen erfzonde en evolutie. Ik geef maar eens verslag van de resultaten, een reisbericht. Nou ja, reisbericht: eerder een signaal van stranding. Ik ben namelijk vastgelopen. Om het probleem te beschrijven, moet ik eerst vertellen dat er ruwweg twee (elkaar volgens velen complementerende) visies op erfzonde zijn. Ten eerste kun je bij erfzonde denken aan een pakket verkeerd gerichte neigingen. Ik noem dit erfsmet. Velen stellen zich voor dat we dat pakket scheve neigingen via de evolutie hebben gekregen, maar daarover straks nog wat. Ten tweede kun je denken aan een schuld die wij allen hebben omdat de eerste mens zondigde en omdat die zonde op de een of andere manier ook op ons conto staat. Dat noemen we erfschuld. De vraag is natuurlijk of er wel zoiets kan bestaan als erfschuld: is dat geen houten ijzer? Schuld moet toch door iemand zelf gedaan zijn, anders is het geen schuld? De diepste denkers van de kerk hebben hier enorm mee geworsteld, en daar ligt ook mijn eerste verlegenheid. Maar zelfs indien je dit logische probleem zou kunnen gladstrijken, ook dan blijven we in de problemen waden. Want door de evolutieleer is het zo lastig om je een Adam voor te stellen die een eerlijke kans had om niet te zondigen. Immers, dat die genen van ons een pakket nare neigingen doorgeven, lijkt buiten kijf. We dragen de evolutionaire gen-code in ons van territoriumdrift, geslachtsdrift, agressie en beschermingsdrang voor alles wat ‘eigen kudde’ is. Arme Adam! De traditie zegt: ‘Adam had een plaats om te staan, maar niet een plaats om (morele) voortgang te verwerven.’ Gezien de evolutionaire gegevens is die plaats voor Adam om te staan wel een heel, heel klein richeltje! Als we echter de gedachte aan een historische Adam opgeven, dreigt er een ander groot gevaar: dan is onze erfsmet niet langer het gevolg van onze actie, maar het gevolg van het evolutionair proces. En dan schuif je de schuld terug naar God: dan had God ons met betere kansen moeten scheppen, dan heeft God ons op een te slechte voedingsbodem gekweekt. Anders gezegd, dan wordt zonde genaturaliseerd en voor onze natuur is God nu eenmaal verantwoordelijk, niet wij. Dit is de valkuil voor de moderne exegese van Genesis 3: die moderne uitleg ziet het verhaal van de zondeval als een beeldverhaal dat over de mens als zodanig gaat, over Adam als ‘de mens’, niet over Adam als het eerste individu. Prachtig, maar dan dreigt dat de zonde wordt genaturaliseerd, zeker als dit verhaal fungeert in de context van een evolutionair wereldbeeld. Ik zie geloof ik maar één uitweg: moeten we misschien een bovennatuurlijke gift veronderstellen? Een gift vanuit God aan de eerste hominiden die Hij tot mensen maakte? Een donum superadditum zoals de traditie dat kent? Een gift waardoor de genetische drift werd gecorrigeerd en Adam inderdaad een plek had om te staan? Een gift die Adam verspeelde door van de appel te eten – beeldend gesproken? Wie het weet mag het zeggen.